Biliyor musunuz?

EKOSİSTEMLERİN BOZULMASI VE İNSAN SAĞLIĞINI ETKİLEYEN RİSKLER

Doğal ekosistemler, biz insanlar dahil, tüm canlıların beslenmesinde önemli rol oynar ve yaşamı destekler. Bu ekosistemleri değiştirmek, bulaşıcı hastalıkların oluşmasına ve yayılmasına zemin hazırlayabilir.20

Habitatların kaybı, doğal ortamların insan eliyle değiştirilmesi ve genel olarak biyoçeşitlilikteki azalma, yeni görülen bulaşıcı hastalıkların yayılmasına etki eden faktörlerdir. 21 Bu durum yollarla gerçekleşebilir:

● Sivrisineklerin çoğaldığı sulama kanalları ve barajlar gibi hastalık vektörü üreme alanlarının çoğalması
● Konakçı türlerin daha da yaygın hale gelmesi
● Yabani türlerin birbirleriyle ve evcil hayvanlarla yakın temas halinde tutulması ● Farklı türler arasında patojen geçişi ● Avcı türlerin yok oluşu
● Hastalık vektörlerinde veya patojenlerde insan müdahalesiyle meydana gelen genetik değişiklikler (örneğin, sivrisineklerin böcek ilaçlarına direnç geliştirmesi ya da intansif hayvancılık uygulamalarında kullanılan ilaçlar nedeniyle antibiyotik direnci olan bakterilerin ortaya çıkması)
● Bulaşıcı hastalık ajanlarının neden olduğu çevre kirliliği.

Ekosistemlerin değişmesi, hastalık kontrolü ve insan refahı arasındaki etkileşimleri henüz tam olarak idrak edebilmiş değiliz. Gezegenimizde bulunan mikroorganizmaların çeşitliliği ve insanlar da dahil olmak üzere diğer türlerle ilişkilerini düzenleyen mekanizmalar hakkında çok az şey biliyoruz.

Ekosistemlerimizin nasıl işledini, özellikle de hastalıkların
ya
yılmasından bizi nasıl koruduklarını daha iyi anlamamız gerekiyor.
Doğal ekosistemlerinin korunması ve ıslah edilmesi, sağlığımız için bilinmeyen risklerden kaçınmak için çok önemlidir; zoonotik hastalık
riski, arazi kullanım planlamasında kilit bir husus olarak dikkate alınmalıdır.

EKOSİSTEMİN DEĞİŞMESİ VE HASTALIKLARIN YAYILMASI

Beşerî faaliyetler gezegenimizde felaket ölçeğinde değişikliklere neden oluyor. Artan insan nüfusu ve tüketimdeki hızlı yükseliş; arazi örtüsü, nehirler ve okyanuslar, iklim sistemi, biyojeokimyasal döngüler ve ekosistemlerin işleyişinde derin değişikliklere yol açarken, bütün bunlar sağlığımızı ve refahımızı etkileyen önemli sonuçlar doğuruyor.

BM Hükümetlerarası Biyoçeşitlilik ve Ekosistem Hizmetleri Bilim Politikası
Platformu’na (IPBES) göre 22 dünya üzerindeki karasal alanların dörtte üçü ve deniz ortamının üçte ikisi ciddi ölçüde değiştirildi ve yaklaşık 1 milyon hayvan ve bitki türü yok olma riski altında. WWF- Türkiye’nin Yaşayan Gezegen Raporu, 23 yaklaşık 40 yıl gibi kısa bir süre içinde dünya genelinde omurgalı popülasyonlarında ortalama %60 düşüş yaşandığını gösteriyor. Sera gazı emisyonları, ortalama küresel sıcaklıkların sanayi devri öncesi zamanlara kıyasla 1°C yükselmesine neden oldu ve iklim krizinin etkileri giderek daha şiddetli hale geliyor.

Bu küresel değişiklikler, sadece biyosfer için değil, sağlığımız da dahil olmak üzere insanlık için belirsiz bir geleceği işaret ediyor.

Ormansızlaşma ve doğal habitatların tahribatı gibi arazi kullanımında meydana gelen değişiklikler, yeni görülen zoonozların neredeyse yarısından sorumludur.24

Özellikle tropikal ormanlar, bilim dünyası tarafından hâlâ keşfedilmemiş milyonlarca türe ev sahipliği yapmaktadır. Bunlar arasında sayısız virüs, bakteri, mantar ve parazit de bulunmaktadır. Çoğu zararsızdır ve bir konakçı dışında yaşayamaz, ancak bazıları farklıdır. Özellikle RNA virüsleri hızlı bir şekilde mutasyona uğrayabilir ve yeni koşullara ve yeni konakçılara uyum sağlayabilir.

Ebola, Marburg, Lassa, maymun çiçek virüsü ve HIV‘ in öncüsü olan virüs, keşfedilmemiş daha niceleri olabileceğine sadece bir örnektir.

Ormanların tahrip edilmesi ve bozulmasıyla birlikte insanlar yeni mikroplara ve onlara konakçılık yapan yabani türlere maruz kalmaktadır.

Örneğin, insanlar Batı Afrika ormanlarının derinlerine indikçe Ebola virüsü taşıyan yarasalarla temasları arttı. Yine Afrika’da, hiç ayak basılmamış ormanlara giren insan toplulukları, hastalık rezervleriyle doğrudan ve dolaylı teması arttırarak enfekte maymunlardan sivrisinekler yoluyla bulaşan sahumma ve leyişmanyoz gibi hastalıklarda artışa neden olmuştur. HIV bile, Orta Afrika ormanlarındaki maymunlarda bulunan bir virüsün insana uyum sağlaması sonucu ortaya çıkmış ve daha sonra insandan insana bulaşarak yayılmaya başlamıştır. HIV/AIDS salgını bugüne kadar 35 milyondan fazla ölüme neden olmuştur.

Tropikal ormanlarda yürütülen ağaç kesimi, sıtma ve deng humması gibi
sivrisinek kaynaklı hastalıklara elverişli ortamlar yaratmıştır. Borneo’nun Malezya’ ya bağlı kısmında, ormansızlaşma ile yeni bir sıtma türünün artan vakaları arasında bağlantı kurulmuştur.

VAKA ÇALIŞMALARI: GEÇMİŞ HATALARDAN DERS ALMAK

Arazi kullanımındaki bazı değişiklikler hastalıklara maruz kalma durumunu doğrudan etkiler. Belize’de, ormansızlaştırılmış arazilerde yürütülen tarımsal faaliyetler sonucu ortaya çıkan fosforlu ve azotlu sular, kilometrelerce aşağıdaki sulak alanların bitki örtüsünü değiştirdi. Anofel sivrisineğinin sıtmayı daha verimsiz taşıyan türü olan anopheles albimanusa kıyasla, en verimli taşıyıcısı olan anopheles vestipennis türünün lehine gelişen bu durum, kıyılarda yaşayan insan topluluklarının sıtmaya daha fazla maruz kalmasına neden oldu.

https://wwftr.awsassets.panda.org/downloads/doann_yok_oluu_ve_pandemilerin_yukselii_25_04_20.pdf?9920/Doganin-Yok-Olusu-ve-Pandemilerin-Yukselisi.

20. Kilpatrick, A. M. ve S. E. Randolph. 2012. Vektorlerle geçen yeni zootonik hastalıkların çıkış nedenleri, dinamikleri ve kontrolü The Lancet 380:1946–1955; Lambin ve ark. 2010. Patojenik ortamlar: Arazi, insan, hastalık vektörleri ve hayvan konakçılar arasındaki etkileşimler International Journal of Health Geographics 9:54; Morse ve ark. 2012. Bir sonraki pandemik zoonozun tahmini ve önlenmesi. The Lancet 380:1956–1965.

21. Di Marco ve ark 2020. Pandemi riskinin hesabını sürdürülebilir kalkınma vermeli. PNAS, 117 (8), 3888-3892. doi:10.1073/pnas.2001655117.

22. IPBES. 2019. BM Hükümetlerarası Biyoçeşitlilik ve Ekosistem Hizmetleri Bilim Politikası Platformu’nun biyoçeşitlilik ve ekosistem çalışmaları hakkında küresel değerlendirme raporunun yönetici özeti, Bonn, Germany. https://ipbes.net/global-assessment.

  1. 23  WWF. 2018. Yaşayan Gezegen Raporu 2018: Daha İyiyi Hedeflemek. WWF, Gland, İsviçre
  2. 24  Loh et al. 2015. Yeni Görülen Zoonotik Hastalıkların Takibi ve Kontrolü için Geçiş Yollarını
  3. Hedeflemek Vektör kaynaklı ve zoonotic hastalıklar 15(7):432-43. doi: 10.1089/vbz.2013.1563

25 www.millenniumassessment.org/documents/document.283.aspx.pdf

Yazımızı beğendiysen aşağıda beğen tuşu ile bu gösterebilir, sosyal medya hesaplarından paylaşabilir ve yeni yazılar geldiğinde e-posta ile haberdar olmak için takip edebilirsin. (Follow)

Leave a Reply

E-posta hesabınız yayımlanmayacak. Gerekli alanlar * ile işaretlenmişlerdir

error

Doğanın Takvimini beğendiyseniz birşeyler paylaşın.